ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل فرزند میرزا عبدالخالق در سال ۱۰۵۴ه‍. ق. در ساحل جنوبی رودخانهٔ «گنگ» در شهر عظیم‌آباد پتنه (هند) پای به عرصهٔ هستی نهاد. او شاعر پارسی‌گوی هندی است که از ترکان جغتائی برلاس بدخشان بود؛ اما در هند متولد شد و تربیت یافت و بیشتر عمر خود را در شاه جهان‌آباد دهلی به عزت و آزادی زندگی کرد و با اندیشه‌های ژرف آثار منظوم و منثور خود را ایجاد نمود. او در سال ۱۰۷۹ ه‍. ق. بخدمت محمداعظم بن اورنگ زیب پیوست. سپس، به سیاحت پرداخت، و سرانجام، در سال ۱۰۹۶ه‍. ق. در دهلی سکنی گزید، و نزد آصف جاه اول، (نظام حیدرآباد) دکن منزلت بلند داشت. بیدل به‌روز پنج‌شنبه چهارم صفر سال ۱۱۳۳ ه‍. ق. در دهلی زندگی را بدرود گفت و در صحن خانه‌اش، در جایی‌که خودش تعیین کرده بود، دفن گردید.[۱] پژوهش‌های بعدی توسط استاد سید محمد داؤد الحسینی، همه متفق و گواه بر آن‌اند، که عظام[۲] بیدل بعد از دفن مؤقت در صحن خانه‌اش، به وسیلهٔ مریدان و ارادتمندان و بازماندگان خاندانش، به وطن اصلی او افغانستان انتقال داده شده، و مزار وی در هند نیست، بلکه، در قریهٔ خواجه رواش کابل می‌باشد. [ویرایش] سبک شعری در آثار بیدل، افکار عرفانی با مضامین پیچیده، استعارات، و کنایات به‌هم آمیخته، و خیال‌پردازی و ابداع مضامین تازه با دقت و موشکافی زیادی همراه گردیده‌است. در نظم و نثر سبکی خاص دارد، و از بهترین نمونه‌های سبک هندی[۳] به‌شمار می‌آید. شفیعی کدکنی در کتاب شاعر آیینه‌ها در مورد بیدل می‌گوید: «بیدل را باید نمایندة تمام عیار اسلوب هندی به‌شمار آوریم. (منبع شماره ۲)» [ویرایش] مرگ و محل دفن بیدل علامه صلاح الدین سلجوقی در صفحهٔ ۸۷ نقد بیدل خویش این‌طور می‌نویسد: «حینیکه به هند بودم، از بیدل خیلی‌ها جستجو نمودم، ولی، معلوم شد که مردم هند کنون بیدل را فراموش کرده‌اند. (مظهر) و (ظهوری) نزد ایشان بارها بلندتر است از بیدل. قبر بیدل هم پیدا نشد، و من به درجهٔ اخیر به حیث یک جنرال قونسل افغانی که نزد اهل هند محترم است خیلی کوشیدم. در پایان کوشش خود به این فکر آمدم که بقایای او را به کابل آورده‌اند، و من درین باره با استاد سید محمد داؤد الحسینی همنوا هستم. اسناد استاد موصوف خوب قوی است، و علاوه بر آن، گم شدن و ناپدید شدن ناگهانی قبر در زمانی که در آن محیط بزرگ‌ترین شاعر و صوفی و ادیب محسوب می‌شد، هیچ معنی ندارد به جز این که جثهٔ او را از خانه اش (که طبعاٌ قبر در خانه معنی دیگری ندارد بجز این که مؤقت باشد) رسماً بوطنش و باز بجاییکه در قریهٔ (خواجه رواش) بنام محلهٔ چغتایی‌ها، یعنی اقوام بیدل، معمور و معروف بوده‌است و تا کنون مرکز صوفی‌های وحدت الوجودی یعنی انصاری‌های پای منار است، آورده‌اند». استاد سلجوقی سپس ادامه می‌دهد: «اینکه اگر بعضی می‌گویند و یا بگویند که قبر بیدل از طرف بعضی مهاجمین از بین رفته‌است معنیی ندارد. مهاجمین به بسیاری قبرها حمله کرده‌اند. ولی قبر از میان نرفته‌است. این کار به قبر جامی هم صورت گرفت ولی قبر باقی ماند و کنون مرجع خاص و عام است. مخصوصاً که مهاجم مانند سیل زود گذر باشد. و طبیعی است که آنطور مقبرهٔ مورد تجاوز هنوز محترم تر و محبوب تر و آباد تر می‌گردد.» اسناد زنده یاد حسینی که شادروان سلجوقی از آنها یاد نموده‌است، از حدود ۸۶ شخصیت می‌باشد که آوردن نام همهٔ آنان درین فشرده میسر نیست. در اینجا تنها برخی از این دانشوران تذکر می‌یابند: ملک الشعرا استاد بیتاب، علامه صلاح الدین سلجوقی، میرغلام حضرت شایق جمال، میر غلام محمد غبار، سرور گویا اعتمادی، استاد خلیل الله خلیلی، دکتور میر نجم الدین انصاری، پروفیسر میر امان الدین انصاری، میر محمد آصف انصاری، پروفیسرغلام حسن مجددی، محمد ابراهیم خلیل، علی محمد خان آدینه وزیر دربار، خال محمد خسته، فیض محمد زکریا وزیر معارف و وزیر خارجه، دکتور نجیب الله توروایانا، محمد ابراهیم صفا، پروفیسر داکتر عبدالاحمد جاوید، احمد علی محمد حیدر ژوبل، پروفیسر عبدالحی حبیبی، محمد طاهر بدخشی، سید شمس الدین مجروح، دکتور محمد انس، غلام سرور ناشر، پروفیسر الکساندر بوسانی استاد دانشگاه نیاپل ایطالیا، مولوی فیض الله قندهاری، مولانا سید محمد عمر هروی، مولانا عبدالقدیر شهاب، مولینا فضل حق رامپوری و مولینا اشرف علی نهادنی و مولانا امجد علی بهاری رحمهم الله، دکتور عبدالغنی نویسندهٔ کتاب احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل و پروفیسر محمد باقر رئیس دانشگاه پنجاب. این دانشمندان همه متفق و به یک نظر اند که عظام حضرت بیدل به وطن اصلی آن شاعر انتقال داده شد. بقایای جسد میرزاعبدالقادر بیدل را در کنار مقبرهٔ میرزا ظریف و شخص دیگری که غازی خان نام داشته‌است، به خاک سپردند. به اساس مدارک و شواهد به دست آمده و روایت اهل خبرت، حفریاتی که به وسیلهٔدانشمندان در مزار بیدل در خواجه رواش کابل صورت گرفت، دخمه یی در آنجا ظاهر شد که در سمت غربی آن گوری موجود بود که با گچ و آجر پخته کاری شده بود و لوحه سنگ نیمه شکسته یی داشت. از عبارت لوحه سنگ بر می‌آمد که قبر از کدام مبارز بوده و در سال ۱۰۲۶ قبل از ولادت حضرت بیدل وفات نموده‌است. در سمت شرقی دخمه عظام دو شخص به وضع غیر منظم در صحن دخمه گذاشته شده بود که دلیل قاطع بر انتقال عظام می‌باشد. محلهٔ مذکور از قدیم نزد مردم به یکه ظریف یعنی ظریف آباد شهرت دارد، بدون آن که متوجه باشند که میرزا ظریف مامای بیدل بوده‌است و اولاده اش در خواجه رواش ساکن هستند. بر تربت بیدل لوحه سنگی هم موجود بود، ولی در دورهٔ حکمروایی امیر عبدالرحمن خان در هنگام قیام هزاره که در اثر آن از سال ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ جنگ شدیدی جریان داشت، این لوحه سنگ به وسیلهٔ تیمور شاه، احمد شاه و سلطان شاه، صاحبان باغ و زمینی که مزار بیدل و مامایش میرزا ظریف در آن قرار دارد، از بین برده شد. آنان بر این باور بودند که توجه شخص امیر عبدالرحمن خان که به زیارت بیدل آمده بود و تصمیم ساختن آبده یی را داشت، باعث به اصطلاح سرکاری شدن باغ و جایداد ایشان خواهد شد. تمام جزئیات از بین بردن و ناپدید ساختن لوحه سنگ تربت بیدل را صاحب شاه، وارث عاملان این کار اعتراف نموده و به صورت تحریری به استاد سید محمد داؤد الحسینی پژوهشگر مزار بیدل تسلیم نموده‌است. در اوآخر سال‌های چهل شمسی قرار بود به پیشنهاد و ابتکار حسینی و تایید و ارادهٔ دولت وقت گنبدی بر مدفن بیدل آباد شود. لوحه سنگی هم به خط موصوف که خطاط شهیری بود، تهیه گردید و بر تربت بیدل گذارده شد. اعمار مزار این شاعر متصوف که از سوی ریاست ساختمان وزارت دفاع ملی افغانستان آغاز شده بود، با تأسف که بنا بر تغییرات پیهم سیاسی در افغانستان تا کنون به پایان نرسیده‌است. شایستهٔ یادهانیست که این پژوهشگر بیش از پنجاه سال بر زندگی، اندیشه و شعر بیدل و پیرامون اصطلاحات کابلی بیدل و مزارش پژوهش و کوشش کرده‌است. در مورد قبری که بعداً بنام قبر بیدل در دهلی معرفی گردید، مرحوم سرور گویا چنین می‌نویسد: «در این اواخر یعنی در سال ۱۳۵۹ قمری در نزدیکی قلعهٔ شیر شاه سوری مشهور به پرانه قلعه مقابل آرامگاه ملک نورالدین یار پران کنار جادهٔ مترا، خواجه حسن نظامی دهلوی بنا بر علتی در خرابه‌ای مرتفع و تپه زاری قبری به نام بیدل شهرت داد و از نظام حیدر آباد در خواست نموده تا به امداد وی مقبره را آباد نماید نظام حیدر آباد دکن دو هزار روپیه هندی فرستاد و صفحه و صورت قبر از پارچهٔ رخام و خشت و سمنت آباد گردید و کتیبه یی هم به زبان اردو خواجه حسن نظامی بر آن نوشت و به نام میرزا بیدل اشتهار یافت. نظامی درین باره به کلی اشتباه نموده‌است و غرضی داشته‌است. قبر مذکور به هیچ وجه من الوجوه از بیدل نیست. به طوری که شاگردان و معاصران بیدل می‌نویسند، خانه و قبر بیدل در جوار دروازهٔ دهلی محلهٔ کهکریان کنار دریای جمنا واقع بوده که از قبر ملک نورالدین یارپران زیاده از دو میل فاصله دارد. به علاوه قبر ملک یارپران و مقابلش قبر ابوبکر طوسی از زمان علاءالدین بلخی موجود و مشهور بوده‌است و هیچ یک از معاصران و شاگردان حضرت میرزا - قبر بیدل را نزدیک بدین دو قبر و قلعهٔ شیرشاه سوری اشارت نکرده‌است. همچنین در کتاب مزارات اولیای دهلی و آثار الصنادید و چراغ دهلی و واقعات حکومت دهلی و مسافر دهلی و غرابت نکر وغیره از مقبرهٔ بیدل در صد سال هیچ جا ذکری نرفته‌است. شاعر نامور هند میرزا اسدالله غالب در زمان حیات خود بسیار جستجو و تفحص نموده تا اثری از قبر بیدل در دهلی بیابد. در یک مکتوب خود این مطلب را نوشته و عدم موفقیت خود را اظهار می‌نماید. خلاصه تا زمان مؤلف عقد ثریا یعنی ۱۱۹۹ هجری قمری که ۲۳ سال بعد از مرگ میرزا بیدل مزار حضرتش معلوم بوده‌است و بعد از آن به کلی نا معلوم و کسی از آن سراغی نداده‌است.» این موضوع را می‌توان در کتاب احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل که به وسیلهٔ دکتور عبدلغنی استاد دانشکاه پنجاب تألیف گردیده و اثر بسیار گرانبهایی در مورد زندگی و آثار بیدل است مطالعه نمود. وی می‌نویسد: «بالاخره در آثار الصنادید سر سید احمد که در سال ۱۸۴۷ میلادی نوشته شده‌است و نیز در کتابهایی که بعد از آن تصنیف گردیده غرابت نگار، مزارات اولیای دهلی و واقعات دارالحکومهٔ دهلی ذکری از قبر بیدل نرفته‌است. قابل توجه‌است که کتاب آخرالذکر در این موضوع به صورت جامع بحث می‌کند و حتی از خرابه‌های دهلی نیز نام می‌برد. آثار الصنادید نیز درین زمینه بسیار مهم است. میرزا اسد الله خان غالب (۱۷۹۷-۱۸۶۹ میلادی) که از پیروان ارادتمند بیدل بود تقریظی بر کتاب مذکور نوشته. اگر اثری از قبر بیدل در سال ۱۸۴۷ میلادی وجود می‌داشت، غالب حتماً از (سر سید احمد خان) در خواست می‌نمود تا از آن در کتاب خویش یاد کند. بنابرین واضح است که در آن وقت قطعاً اثری از قبر بیدل بجا نمانده بود. نظر به این همه دلایل عقیدهٔ من این است که مولینا حسن نظامی به کشف محل اصلی قبر بیدل موفق نشده بود. قبری که با وجود شکل غیر مشخخص خود از طرف مولینا حسن نظامی در سال ۱۹۴۱ میلادی (مطابق ۱۳۵۹ هجری) تشخیص شده نتوانست در سال ۱۸۴۷ میلادی یعنی یک قرن پیشتر بصورت بهتری قابل تشخیص بود. اما میدانیم که غالب و سر سید احمد حتی یک کلمه نیز راجع به بیدل در آثار الصنادید اظهار نکرده‌اند. بنابرین برای تعیین قبر بیدل تحقیق علمی در خود همان جای لازم است.(رجوع شود به کتاب‌های: سی مقاله در بارهٔ بیدل، کابل ۱۳۶۵، صفحهٔ ۲۱۵-۲۲۰ و احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل). مرحوم پروفیسر غلام حسن مجددی در صفحهٔ ۸۶ کتاب بیدل شناسی چنین می‌نویسد: «در اثر غفلت متمادی قبر این شاعر بزرگ ناپدید گردید. قبلاً ذکر گردید که در پایان سدهٔ دوازدهم هجری خانهٔ بیدل بحالت ویرانی، چون کسی نبود که از قبر مراقبت کند شاید در طول سه یا چهار عشرهٔ اول سدهٔ سیزدهم هجری در اثر خرابکاریهای زمان از میان رفته باشد. داکتر عبدالغنی می‌گوید: مولینا حسن نظامی مصنف آثار متعددی در بارهٔ دهلی، بمن نوشته‌است که چون مرقع دهلی مؤلفهٔ درگاه قلی خان را به زبان اردو ترجمه می‌نمود، در آن ذکر گردیده بود که قبر بیدل معلوم نیست. و مولینا شاه سلیمان صاحب پهلواری پس از خواندن ترجمهٔ مذکور بوی نوشت که قبر در مقابل (قلعهٔ قدیم) و در مجاورت قبر حضرت ملک نورالدین یارپران واقع بوده‌است، مولینا به آنجا شتافت، اثری از قبر بجا نمانده بود.» استاد مجددی سپس در صفحهٔ ۸۷ کتابش می‌افزاید: «در (آثار الصنادید) میر سید احمد که در سال ۱۸۴۷ میلادی نوشته شده‌است و نیز در کتبی که بعد از آن تألیف گردیده، ذکری از قبر بیدل نرفته‌است.» (مراجعه شود به کتاب: بیدل شناسی؛ مؤلف: پوهاند غلام حسن مجددی؛ چاپ مطبعهٔ پوهنون؛ ۱۳۵۰) این که شادروان مجددی می‌نویسد که در اثر غفلت متمادی قبر این شاعر بزرگ ناپدید گردید. و یا اینکه نوشته‌است که شاید در طول سه یا چهار عشرهٔ اول سدهٔ سیزدهم هجری در اثر خرابکاریهای زمان از میان رفته باشد، ادعاها و نظریه‌های خیلی ضعیف و بی اساسی می‌باشند. آیا از میان هزاران قبر، این کار صرف در مورد قبر بیدل صورت گرفته‌است؟ چرا سایر مزارات و مقابر دهلی از گزند روزگار در امان مانده‌اند؛ و یا هزاران قبر، حتا قبور اشخاص گمنام، در هرات و غور و بلخ و کابل و غزنی با وجود گذشت سده‌ها هنوز پابرجا هستند؟ ولو هزاران قبر اشخاص گمنام در میان آنها وجود دارد. شادروان محمد حیدر ژوبل که‌استاد کرسی تاریخ ادبیات در فاکولتهٔ ادبیات کابل بودند، در کتاب مؤلفهٔ خویش زیر عنوان (بیدل و تأثیر سبک وی در ادبیات ما) در صفحهٔ ۱۲۹ نگاشته‌است که: «بیدل بعمر هفتاد و هفت سالگی در دهلی وفات نمود و در خانهٔ خود در شاه جهان آباد دهلی مدفون شد و.... بعد بکابل انتقال داده شد.» پس به صراحت باید گفت که پژوهش‌های عاری از اهداف شخصی و نفسی شادروان سید داؤد حسینی، طوری که در فوق نظر سلجوقی مرحوم را خواندیم، کاملاً درست بوده و اظهرُ من الشمس است که حضرت بیدل همه دل در محلهٔ(یکه ظریفِ) قریهٔ خواجه رواش کابل آرمیده‌است. بیدل به ویژه در کشور افغانستان، قسمتی از ترکستان چین و تاجکستان و ازبکستان محبوبیت بسیار دارد. [ویرایش] آثار مجموع آثار این سخن‌پرداز و متفکر بزرگ، به اهتمام و دقتی که شایستهٔ آن بود، تا سال ۱۳۴۱ شمسی طبع نشده بود. تقریباً مجموعی از آثار در سال ۱۲۹۹هجری قمری در مطبعهٔ صفدری در بمبئی به اهتمام ملا نور دین بن جیواو به فرمایش مختار شاه کشمیری و ملا عبدالحکیم مرغینانی طبع شده‌است. چند باری هم در هند و ماورأالنهر - گاهی غزلیات و گاهی هم غزلیات با یکی دو اثر دیگر وی چاپ گردیده بود؛ ولی، هیچ‌یک از این نسخ مشتمل بر کلیهٔ آثارش نبوده‌است. تنها نسخهٔ مطبعهٔ صفدری نسبت به تمام نسخه‌های چاپ‌شده جامع‌تر بود، اما، این نسخه نیز تمام آثار منظوم و منثور بیدل را در بر نداشت و مملو از خطاهای املایی بود. گذشته ازآن چون طبع کتاب در متن و حاشیه صورت گرفته بود، برای خواننده خسته‌کن بود. با وجود کمبودی‌های موجود در کتاب، متأسفانه نسخه‌های آن نایاب شده بود. نسخهٔ جامع دیگری بعدها به ارادهٔ مرحوم سردار نصرالله خان نائب السلطنه در ماشینخانهٔ کابل به شکل حروفی با قطع بزرگ زیر چاپ رفت. اما چاپ نسخهٔ مذکور، که در ترتیب و تدوین آن جمعی از دانشمندان کشور اهتمام ورزیده بودند، نزدیک به پایان ردیف دال رسیده بود که نائب‌السلطنه جهان را وداع نمود و دیوان غزل حضرت بیدل ناتمام ماند. درضمن سایر جنبش‌های علمی و ادبی که نوأم با نهضت‌های اجتماعی در سالهای چهل شمسی پدید آمد، تصمیم اتخاذ شد تا کلیات بیدل در مطبعهٔ معارف افغانستان طبع گردد. همان بود که در اوایل اسد سال ۱۳۴۱ شمسی غزلیات بیدل که به حیث جلد اول از آثار او قرار داده شده بود، در مدت کمتر از یک سال در همان مطبعه از طبع برآمد و به این وسیله پیامی که این شاعر و متفکر بزرگ به جهان بشریت دارد، به دسترس علاقمندان گذاشته شد. و به‌همین ترتیب: جلد دوم کلیات که شامل ترکیب‌بند، ترجیع‌بند، قصاید، قطعات، رباعیات، و مخمسات است در ماه سرطان ۱۳۴۲؛ رباعیات به صورت جداگانه در ماه جدی ۱۳۴۲ شمسی؛جلد سوم کلیات که شامل عرفان، طلسم حیرت، طُور معرفت، و محیط اعظم می‌باشد در ماه دلو ۱۳۴۲ شمسیجلد چهارم کلیات که چهار عنصر، رقعات، و نکات را دربرمی‌گیرد در ماه جوزای ۱۳۴۴ شمسی یکی بعد دیگر از چاپ برآمدند. در این دیوان، هر غزل به ترتیب حروف هجا که در آخر قافیه‌ها آمده، به سلسلهٔ حروف الفبا طبع شده و این ترتیب در حرف اول مصراع اول مطلع نیز رعایت گردیده‌است. در پایان هر جلد فهرستی نیز ترتیب و طبع گردیده که در جست و جو کردن و یافتن غزل‌ها آسانی پیش می‌آید. در طبع این دیوان توجه فاضل محترم دکتور میر نجم الدین انصاری، سعی ملک الشعرا استاد عبدالحق بیتاب، همکاری خطاط شهیر سید محمد داؤد حسینی خاصه اهتمام و کوشش شباروزی شاعر و محقق محترم خال محمد خسته قابل یاد آوریست. در این دیوان هر غزل به ترتیب حروف هجا که در آخر قافیه‌ها آمده، به سلسلهٔ حروف الفبا طبع شده و این ترتیب در حرف اول مصراع اول مطلع نیز رعایت گردیده‌است. در پایان هر جلد فهرستی هم ترتیب گردیده‌است که در جست و جو کردن و یافتن غزل‌ها آسانی دست می‌دهد. قابل تذکار است که مطابق به ادعای رابندرابنداس خوشگو، مؤلف «سفینهٔ خوشگو، طبع پتنه، بهار» کلیات بیدل در هنگام حیات خودش نیز تدوین شده بود و تعداد اشعار او را قید نموده که نظماً و نثراً آثار بیدل را نودونه هزار بیت می‌داند و از آنجمله شمارهٔ غزلیات را پنجاه و چند هزار ضبط کرده‌است. مثنوی عرفات هم از آثار اوست که به زبان شیرین فارسی نوشته شده‌است [ویرایش] نمونه اشعار [ویرایش] غزل دیده را باز به دیدار که حیران کردیم که خلل در صف جمعیت مژگان کردیم غیر وحشت نشد از نشئهٔ تحقیق بلند می به ساغر مگر از چشم غزالان کردیم رهزنی داشت اگر وادی بی مطلب عشق عافیت بود که زندانی نسیان کردیم موج ما یک شکن از خاک نجوشید بلند بحر عجزیم که در آبله طوفان کردیم حاصل از هستی موهوم نفس دزدیدن اینقدر بود که بر آینه احسان کردیم [ویرایش] رباعیات بی اسم و صفت، دلت به خود محرم نیست بی رنگ و بو، بهار جز مبهم نیست عالم به وجود من و تو موجود است گر موج و حباب نیست، دریا هم نیست تا در کف نیستی عنانم دادند از کشمکش جهان امانم دادند چون شمع، سراغ عافیت می‌جستم زیر قدم خویش نشانم دادند [ویرایش] پانوشته‌ها ↑ دکتور عبدالغنی در صفحهٔ ۱۶۹ کتابش احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل نگاشته‌است که: «آزاد بلگرامی، در صفحهٔ ۱۵۰ سرو آزاد می‌نویسد که بیدل در سوم صفر ۱۱۳۳ هـ. وفات یافت. این تاریخ صحیح نیست.»↑ استخوان‌ها↑ به این سبک اصفهانی یا صفوی هم می‌گویند [ویرایش] منابع لغتنامه دهخدادکترمحمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر آینه‌ها (بررسی سبک هندی و شعر بیدل)سلجوقی، صلاح الدین، نقد بیدل، دپوهنی وزارت، د دارالتالیف ریاست، ۱۳۴۳سی مقاله در بارهٔ بیدل، (به مناسبت سیصدوچهلمین سال تولد ابوالمعانی بیدل)، وزارت اقوام و قبایل، ریاست نشرات و تبلیغات، کابل، ۱۳۶۵دانشنامهٔ ادب فارسی، ادب فارسی در افغانستان، تهران ۱۳۷۸، (حسینی)، ص.۳۴۵طهوری، محمد ناصر، برخی از خانواده‌های خوشنویس کابل در یک سدهٔ اخیر، (استاد سید محمد داوود حسینی) مجلهٔهری، شماره(۱-۲)، ص. ۶۵-۷۰دکتور عبدالغنی، احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل، ترجمهٔ میر محمد آصف انصاری، پوهنحی ادبیات و علوم بشری، ۱۳۵۱زهرا خانلری کیا، فرهنگ ادبیات فارسی دری، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸، ص. ۹۸پوهاند غلام حسن مجددی، بیدل شناسی، جلد اول، چاپ مطبعهٔ پوهنتون، ۱۳۵۰، ص. ۸۷-۸۶محمد حیدر ژوبل، تاریخ ادبیات افغانستان، ۱۳۳۶، ص. ۱۲۹ [ویرایش] پیوند به بیرون عبدالقادر بیدل، شورای گسترش زبان و ادبیّات فارسیزندگی نامه بیدلوحدت وجود در کلام بیدلبررس ایماژهای خیالی و نقش عنصر خیال در شعر بیدل، حسین فقیهی، شورای گسترش زبان و ادبیّات فارسیغزلیات بیدل دهلوی ن • ب • و شاعران ادبیات فارسی که ساکن کشورهای فارسی‌زبان جز ایران بوده‌اند افغانستان خلیل‌الله خلیلی • محمدکاظم کاظمی • فضل‌الله قدسی • ابوطالب مظفری • سعادت ملوک‌تاش • فدایی هروی• مخفی بدخشی • عبدالکریم تمنا • صوفی عشقری • نادیه فضل • محجوبه هروی • نادیا انجمن تاجیکستان جلال اکرامی • اسکندر ختلانی • بازار صابر • عبید رجب • محمدعلی عجمی • صدرالدین عینی • صفیه گلرخسار • مردخای بهایف • باقی رحیم‌زاده • زلفیه عطایی • لایق شیرعلی • صدرالدین عینی • گلرخسار صفی‌اوا شبه‌قاره هند: هند و پاکستان طالب آملی • باذل مشهدی • آزاد بلگرامی • جهان‌آرا بیگم • فیضی دکنی • امیرخسرو دهلوی • بیدل دهلوی • زیب‌النسا • اقبال لاهوری• غالب دهلوی • سرمد کاشانی • عمید لویکی • ندیم تتوی • ندیم لکهنوئی • ندیم کشمیری گروه‌ها و فهرست‌ها همگی به ترتیب الفبای فارسی هستند   ن • ب • و ادبیات فارسی  پارسی باستان سنگ‌نبشته بیستون  • سنگ‌نبشته گنج‌نامه  • زبان فارسی باستان  • نقش رستم  ادبیات پارسی میانه دینی ترجمه و تفسیر اوستا زند  • پازند  • یسن‌ها  • ویسپرد  • وندیداد  • هیربدستان و نیرنگستان  • یشت‌ها  • گاهان دانشنامه‌های دینی دین‌کرد  • بندهشن هندی  • بندهشن بزرگ  • گزیده‌های زادسْپَرَم  • نامه‌های منوچهر  • دادِستان دینیگ  • روایت‌های پهلوی  • نامه تنسر فلسفی و کلامی شکند گمانیک ویچار  • پس دانشن کامگ  • گُجَستَک اَبالیش  • زبور پهلوی الهام و پیش‌گویی ارداویراف‌نامه  • زند وهمن یسن  • جاماسب‌نامه  • یادگار جاماسبی  • منظومه بهرام ورجاوند قوانین دینی شایست نشایست  • روایت امید اشوهشتان  • روایات آذرفرنبغ فرخزادان  • روایات فرنبغ سروش  • پرسشنیها  • مادگان هزار دادستان اندرزنامه‌های پهلوی مینوی خرد  • دانای مینوی خرد  • یادگار بزرگ‌مهر  • اندرزنامه آذرپاد مهراسپندان  • اندرز اوشنَر دانا  • اندرز دانایان به مزدیسنان  • اندرز خسرو قبادان  • اندرز پوریوتکیشان  • اندرز دستوران به بهدینان  • اندرز بهزاد فرخ‌پیروز  • پنج خیم روحانیان  • داروی خرسندی  • خویشکاری ریدگان  • اندرز کنم به شما کودکان  • سودگر نسک آثار مانوی انجیل زنده  • شاپورگان  • گنجینه زندگان  • رازان  • غول‌ها  • نامه‌ها  • زبور مانی غیردینی نثر کتابی کارنامه اردشیر بابکان  • یادگار زریران  • خسرو و ریدگ  • گزارش شطرنج  • شهرستان‌های ایرانشهر  • شگفتی و برجستگی سیستان  • ماتیکان یوشت فریان  • ماه فروردین روز خرداد  • سورسخن  • فرهنگ پهلوی  • فرهنگ اویم ایوک  • آیین نامه‌نویسی  • خودای‌نامگ  • کتاب کاروند متفرقه سنگ‌نوشته‌های دولتی در دوران ساسانی  • کعبه زرتشت  • سفال‌نوشته‌ها  • پوست‌نوشته‌ها  • فلزنوشته‌ها  • مهرها  • سکه‌نوشته‌ها شعر درخت آسوری  • خیم و خرد فرخ‌مرد  • خرد  فارسی دری شعر قرن اول دارای‌دخت قرن دوم ابوالعباس مروزی قرن سوم حنظله بادغیسی  • راتبه نیشابوری  • رودکی  • ابن رومی  • ابوحفص سغدی  • شهید بلخی  • محمد پسر مخلد سگزی  • محمد پسر وصیف سجزی  • مسعودی مروزی  • فیروز مشرقی  • بسام کورد  • ابوسلیک گرگانی قرن چهارم آغاجی بخارایی  • ابوسعید ابوالخیر  • ابوالفتح بستی  • ابوالفرج سگزی  • ابوطاهر خسروانی  • رونقی بخارایی  • سپهری بخارایی  • بدیع بلخی  • بشار مرغزی  • ابوالمؤید بلخی  • بندار رازی  • بهرامی سرخسی  • بوالمثل بخارایی  • ابواسحاق جویباری  • خبازی نیشابوری  • خجسته سرخسی  • خسروی سرخسی  • دقیقی  • رابعه بلخی  • ابوالعباس ربنجنی  • ابوشکور بلخی  • رودکی  • ابوحفص سغدی  • شاکر جلاب  • شهید بلخی  • عماره مروزی  • عنصری بلخی  • فردوسی  • محمد عبده کاتب  • حکاک مرغزی  • مسعودی مروزی  • ابوطیب مصعبی  • معروفی بلخی  • ابوزراعه معمری  • معنوی بخارائی  • منتصر سامانی  • منجیک ترمذی  • منطقی رازی  • نصر بن منصور  • ابوشعیب هروی  • طاهر چغانی  • کسایی مروزی  • عبدالله روزبه النکتی قرن پنجم ابوسعید ابوالخیر  • فخرالدین اسعد گرگانی  • خواجه عبدالله انصاری  • باباطاهر  • خیام  • دانشی طوسی  • مسعود سعد سلمان  • سنایی  • اسدی طوسی  • عسجدی  • عنصری بلخی  • عیوقی  • کافرک غزنوی  • غضائری رازی  • ابوالفرج رونی  • فرخی سیستانی  • قطران تبریزی  • لبیبی  • منوچهری دامغانی  • ناصرخسرو  • ازرقی هروی  • عبدالله روزبه النکتی قرن ششم اثیر اخسیکتی  • ادیب صابر  • محمد معزی  • انوری  • حکیم ایرانشاه  • عمعق بخاری  • خاقانی  • خیام  • ابوالفرج رونی  • سراج قمری  • مسعود سعد سلمان  • سموری سجزی  • سنایی  • سوزنی سمرقندی  • جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی  • قاضی هجیم آملی  • عبدالواسع جبلی  • علی بن احمد سیفی  • ظهیرالدین فاریابی  • اشرف غزنوی  • فلکی شروانی  • قوامی رازی  • مهستی گنجه‌ای  • مولانا شاهین شیرازی  • عطار نیشابوری  • رشیدالدین وطواط  • نظامی گنجوی  • بهاءالدین ولد  • عبدالقادر گیلانی  • علی بن‌حامد کوفی  • عثمان مروندی  • ابوالعلاء گنجه‌ای قرن هفتم بدر جاجرمی  • کمال‌الدین اسماعیل  • افضل‌الدین کاشانی  • امیرخسرو دهلوی  • اوحدالدین کرمانی  • مولوی  • همام تبریزی  • پوربهای جامی  • بهرام پژدو  • زرتشت بهرام پژدو  • سراج قمری  • سراج‌الدین سگزی  • سعدی  • شیخ محمود شبستری  • فخرالدین عراقی  • سیف فرغانی  • ابن یمین  • عمید لویکی  • اوحدی مراغه‌ای  • مجد همگر  • مولانا ناصری  • عطار نیشابوری  • ابوعلی قلندر  • شمس‌الدین قیس رازی  • کیکاووس رازی  • نظامی گنجوی  • سلطان ولد  • علی بن‌حامد کوفی  • عثمان مروندی  • ملک‌تاج‌الدین دهلوی  • شهاب‌الدین بدایونی  • امیرحسن دهلوی  • خواجه عبیدالدین قرن هشتم ابواسحاق اطعمه  • فضل‌الله استرآبادی  • امیرخسرو دهلوی  • قاسم انوار  • مغربی تبریزی  • همام تبریزی  • حافظ  • حیدر شیرازی  • برندق خجندی  • کمال خجندی  • رستم خوریانی  • شرف‌الدین رامی  • عبید زاکانی  • سلمان ساوجی  • امیر شاهی  • شیخ محمود شبستری  • سیف فرغانی  • ابن یمین  • بدر چاچی  • ابوعلی قلندر  • خواجوی کرمانی  • عماد فقیه کرمانی  • اوحدی مراغه‌ای  • عمادالدین نسیمی  • نعمت‌الله ولی  • امیرحسن دهلوی  • جهان‌ملک خاتون  • حمدالله مستوفی  • جام جونه  • حماد جمالی  • زین‌الدین واصفی هراتی قرن نهم آذری طوسی  • محمد محمد آملی  • ابن حسام  • ابواسحاق اطعمه  • قاسم انوار  • عصمت بخاری  • فخرالدین بخاری  • کمال‌الدین بنایی  • مغربی تبریزی  • جامی  • هلالی جغتائی  • برندق خجندی  • هاتفی خرجردی  • رستم خوریانی  • رضای سبزواری  • بساطی سمرقندی  • سکندر لودی  • امیر شاهی  • اهلی شیرازی  • بابا فغانی شیرازی  • عطار تونی  • علی‌شیر نوایی  • محمد کاتبی  • مسیحی فوشنجی  • مکتبی شیرازی  • محمد فضولی  • نظام‌الدین محمود قاری  • مهری هروی  • کاتبی ترشیزی  • نعمت‌الله ولی  • حسن‌شاه هروی  • اسیری لاهیجی  • قبولی هروی  • آصفی هروی هراتی  • زین‌الدین واصفی هراتی  • عبدالرحمن مشفقی بخارایی  • مهری هراتی قرن دهم شفائی اصفهانی  • وحشی بافقی  • کمال‌الدین بنایی  • ظهوری ترشیزی  • هلالی جغتائی  • هاتفی خرجردی  • فیضی دکنی  • جمالی دهلوی  • عرفی شیرازی  • علی‌شیر نوایی  • محتشم کاشانی  • مولانا همتی انگورانی  • اهلی شیرازی  • مکتبی شیرازی  • میر رضی آرتیمانی  • نظیری نیشابوری  • محمد فضولی  • سحابی استرآبادی  • شانی تکلو  • بابا فغانی شیرازی  • آصفی هروی هراتی  • حیدر کلوچه‌پز هراتی  • سقای بخارایی  • مطربی سمرقندی  • دوستی بدخشی  • سیدای نسفی  • فطرت زردوز سمرقندی  • ظهوری دکنی  • لسانی شیرازی  • اشرف جهان قزوینی  • لحاف‌دوز همدانی قرن یازدهم میر رضی آرتیمانی  • طالب آملی  • شفائی اصفهانی  • شوکت بخاری  • ظهوری ترشیزی  • سلیم تهرانی  • فیضی دکنی  • قاسم دیوانه مشهدی  • ابوالفتح سگزی  • احولی سیستانی  • اسیر شهرستانی  • محمدسعید اشرف مازندرانی  • سلطان باهو  • ملاشاه بدخشی  • جهان‌آرا بیگم  • حمزه غافل سیستانی  • زلالی خوانساری  • زیب‌النسا  • عبدالقادر بیدل  • سرمد کاشانی  • کلیم کاشانی  • ندیم کشمیری  • شاپور تهرانی  • صائب تبریزی  • صوفی مازندرانی  • صیدی طهرانی  • باذل مشهدی  • قدسی مشهدی  • نظیری نیشابوری  • مولانا همتی انگورانی  • محسن فیض کاشانی  • سحابی استرآبادی  • فیاض لاهیجی  • شانی تکلو  • منیر لاهوری  • مجذوب تبریزی  • طرزی افشار  • کرام بخارایی  • سیدای نسفی  • حسین شهرت شیرازی  • عاقل خان رازی خوافی  • مطربی سمرقندی  • نخلی بخارایی  • ناظم هراتی  • سرافراز سمرقندی  • قانع نسفی قرن دوازدهم محمدسعید اشرف مازندرانی  • هاتف اصفهانی  • آزاد بلگرامی  • آذر بیگدلی  • عبدالرزاق دنبلی  • عبدالقادر بیدل  • فقیر دهلوی  • وصال شیرازی  • فتحعلی‌خان صبای کاشانی  • حزین لاهیجی  • باذل مشهدی  • ندیم تتوی  • ندیم لکهنوئی  • قصاب کاشانی  • صباحی بیدگلی‏  • مشتاق اصفهانی  • طبیب اصفهانی  • غنیمت پنجابی • حشمت بدخشانی  • کرام بخارایی  • سپندی سمرقندی  • طغرل احراری  • حسین شهرت شیرازی  • عاقل خان رازی خوافی  • املای بخارایی  • غیاثی بدخشی  • نقیب‌خان طغرل احراری  • شمس‌الدین شاهین  • واله داغستانی  • ظفرخان جوهری  • صادق منشی بخارایی قرن سیزدهم صفای اصفهانی  • نشاط اصفهانی  • فروغی بسطامی  • یغمای جندقی  • فایز دشتستانی  • غالب دهلوی  • قاآنی شیرازی  • وصال شیرازی  • محمودخان صبا  • طاهره قرةالعین  • فتحعلی‌خان صبای کاشانی  • نادره  • بیدل کرمانشاهی  • عبرت نایینی  • عبدالرزاق دنبلی  • نقیب‌خان طغرل احراری  • شمس‌الدین شاهین  • ظفرخان جوهری  • تاش‌خواجه اسیری  • صادق منشی بخارایی  • سلطان خواجه ادا، سمرقندی نثر قرن اول قرن دوم قرن سوم قرن چهارم قرن پنجم قرن ششم قرن هفتم قرن هشتم قرن نهم قرن دهم قرن یازدهم قرن دوازدهم قرن سیزدهم  معاصر شاعران ایران نوقدمایی عارف قزوینی  • محمدتقی بهار  • سیمین بهبهانی  • هوشنگ ابتهاج  • پروین اعتصامی  • حسین منزوی  • ایرج میرزا  • سیاوش کسرایی  • محمدحسین شهریار  • نادر نادرپور  • میرزاده عشقی  • محمد فرخی یزدی  • محمدرضا عبدالملکیان  • فریدون مشیری  • پرویز ناتل خانلری  • فریدون توللی  • گلچین گیلانی  • عبرت نایینی  • کریم امیری فیروزکوهی  • مظاهر مصفا  • ژولیده نیشابوری  • عبدالحسین جلالیان  • محمدعلی ریاضی یزدی نیمایی مهدی اخوان ثالث  • منوچهر آتشی  • فروغ فرخزاد  • نصرت رحمانی  • سهراب سپهری  • محمدرضا شفیعی کدکنی  • منوچهر شیبانی  • اسماعیل شاهرودی  • م. آزاد  • اسماعیل خویی  • محمد زهری  • محمد مختاری  • طاهره صفارزاده  • نیما یوشیج  • ضیاء موحد  • سعید سلطان‌پور  • سیروس مشفقی  • منصور اوجی سپید بیژن جلالی  • تندرکیا  • هوشنگ ایرانی  • احمد شاملو  • نازنین نظام شهیدی  • ایرج صف‌شکن  • قاسم آهنین‌جان موج نو احمدرضا احمدی  • محمدرضا اصلانی  • بیژن الهی  • هوشنگ ایرانی  • بهرام اردبیلی  • محمدعلی سپانلو  • هوتن نجات  • م. مؤید  • حمید عرفان  • حسین رسائل  • شاهرخ صفایی  • شهرام شاهرختاش  • فریدون معزی‌مقدم  • م. نوفل  • محمدرضا فشاهی  • عظیم خلیلی  • مجید نفیسی  • تیرداد نصری  • جواد مجابی  • فیروز ناجی حجم یدالله رؤیایی  • محمدحسین مدل  • سهراب مازندرانی  • هوشنگ چالنگی  • شاپور بنیاد  • آرش جودکی  • بیژن الهی  • محمود شجاعی  • بهرام اردبیلی  • پرویز اسلام‌پور  • احمدرضا چه‌کنی  • محمدرضا اصلانی  • هوشنگ صهبا  • علی قلیچ‌خانی  • رضا زاهد  • عزت قاسمی  • هوشنگ آزادی‌ور  • علی مؤمنی  • قاسم مؤمنی  • احمد سینا  • محمود مؤمنی  • حسین شرنگ  • خشایار فهیمی  • منصور خورشیدی  • راحا محمدسینا  • سیروس آتابای ناب هوشنگ چالنگی  • آریا آریاپور  • سیدعلی صالحی  • فیروزه میزانی  • سیروس رادمنش  • یارمحمد اسدپور  • فرامرز سلیمانی  • همایونتاج طباطبایی  • مینا دستغیب  • آذر مطلق‌فرد  • مهین خدیوی موج سوم هرمز علی‌پور  • قیصر امین‌پور  • محمدحسین مدل  • هوشنگ رئوف  • تقی خاوری  • محمدعلی فرشته حکمت  • فیروزه میزانی  • کامیار شاپور  • کاوه بهمن دههٔ هفتاد رضا براهنی  • شمس لنگرودی  • علی باباچاهی  • علیرضا پنجه‌ای  • شاپور بنیاد  • مسعود احمدی  • سیدعلی صالحی  • بهزاد خواجات  • فرشته ساری  • شهرام شیدایی  • نصرت‌الله مسعودی  • نسرین جافری  • بیژن کلکی  • بیژن نجدی  • منیره پرورش  • آذر کیانی  • شیوا ارسطویی  • ندا ابکاری  • غلامحسین نصیری‌پور  • مفتون امینی  • اورنگ خضرایی  • مهرداد فلاح  • رسول یونان  • علی‌رضا کرمی  • بهزاد زرین‌پور  • مسعود جوزی  • علی عبدالرضایی  • شهرام رفیع‌زاده  • حافظ موسوی  • مهرنوش قربانعلی  • هیوا مسیح  • رزا جمالی  • گراناز موسوی  • ابوالفضل پاشازاده (پاشا) پسانوگرا علی باباچاهی  • رضا براهنی  • افغانستان نادیا انجمن  • واصف باختری  • رازق فانی  • خلیل‌الله خلیلی  • یوسف کهزاد  • مسعود نوابی  • عبدالعلی مستغنی  • محمدکاظم کاظمی  • فضل‌الله قدسی  • ابوطالب مظفری  • سعادت ملوک‌تاش  • فدایی هروی  • مخفی بدخشی  • عبدالکریم تمنا  • صوفی عشقری  • نادیه فضل  • محجوبه هروی تاجیکستان صدرالدین عینی  • فرزانه خجندی  • اسکندر ختلانی  • ابوالقاسم لاهوتی  • گلرخسار صفی‌اوا  • لایق شیرعلی  • پیرو سلیمانی  • میرزا تورسون‌زاده  • میرزا عبدالواحد مُنظِم  • صدرِ ضیا  • ساتِم اُلُغ‌زاده  • بازار صابر  • محمدجان شکوری بخارایی  • جلال اکرامی  • عبید رجب  • محمدعلی عجمی  • صفیه گلرخسار  • مردخای بهایف  • زلفیه عطایی  • مؤمن قناعت  • عسکر حکیم  • عنایت حاجی‌یوا  • عبدوملک بهاری  • مجیب مهرداد  • گل‌نظر کلدی  • تیمور ذوالفقارف  • عاشور صفر  • دارا نجات  • احمدجان رحمت‌زاد  • جوره هاشمی ازبکستان اسد گلزاده  • شهزاده نظرووا پاکستان اقبال لاهوری  • حفیظ جالندھری هند آذربایجان ارمنستان ادوارد حق‌وردیان رمان‌نویسان علی‌محمد افغانی  • غزاله علیزاده  • بزرگ علوی  • رضا امیرخانی  • مهشید امیرشاهی  • رضا براهنی  • سیمین دانشور  • محمود دولت‌آبادی  • رضا قاسمی  • هوشنگ گلشیری  • ابوتراب خسروی  • احمد محمود  • شهریار مندنی‌پور  • عباس معروفی  • ایرج پزشک‌زاد  • عبدوملک بهاری  • تیمور ذوالفقارف داستان‌کوتاه‌نویسان جلال آل‌احمد  • یوسف علیخانی  • کورش اسدی  • شمیم بهار  • صادق چوبک  • سیمین دانشور  • نادر ابراهیمی  • علی‌مراد فدایی‌نیا  • ابراهیم گلستان  • هوشنگ گلشیری  • صادق هدایت  • بهرام حیدری  • محمدعلی جمال‌زاده  • ابوتراب خسروی  • مصطفی مستور  • جعفر مدرس صادقی  • هوشنگ مرادی کرمانی  • بیژن نجدی  • شهرنوش پارسی‌پور  • غلامحسین ساعدی  • بهرام صادقی  • گلی ترقی  • کاظم تینا تهرانی نمایشنامه‌نویسان رضا عبدو  • میرزا فتحعلی آخوندزاده  • حمید امجد  • بهرام بیضایی  • محمد چرمشیر  • علیرضا کوشک جلالی  • هادی مرزبان  • بیژن مفید  • هنگامه مفید  • عباس نعلبندیان  • اکبر رادی  • پری صابری  • محمد یعقوبی  • علی‌رضا نادری  • محمود استادمحمد  • نغمه ثمینی  • محمد عثمان‌اف  • خسرو حکیم رابط  • رضا صابری  • میرزاده عشقی  • رضا قاسمی  • محسن یلفانی  • حسین پاکدل  • حسین پناهی فیلمنامه‌نویسان سعید عقیقی  • محمدرضا اصلانی  • رخشان بنی‌اعتماد  • بهرام بیضایی  • هژیر داریوش  • پوران درخشنده  • اصغر فرهادی  • بهمن فرمان‌آرا  • حمید فرخ‌نژاد  • فرخ غفاری  • بهروز غریب‌پور  • بهمن قبادی  • فریدون گله  • ابراهیم گلستان  • علی حاتمی  • حسین جعفریان  • ابوالفضل جلیلی  • ابراهیم حاتمی‌کیا  • عبدالرضا کاهانی  • واروژ کریم‌مسیحی  • ساموئل خاچیکیان  • عباس کیارستمی  • دیوید محمودیه  • مجید مجیدی  • محسن مخملباف  • داریوش مهرجویی  • رضا میرکریمی  • هنگامه مفید  • رسول ملاقلی‌پور  • امیر نادری  • جعفر پناهی  • کامبوزیا پرتوی  • رسول صدرعاملی  • محمد صدری  • پرویز شهبازی  • سهراب شهید ثالث سایر علی‌اکبر دهخدا  • برگرفته از «http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=عبدالقادر_بیدل&oldid=8373163» رده‌ها: اهالی دهلیدرگذشتگان ۱۷۲۰ (میلادی)زادگان ۱۶۴۲ (میلادی)شاعران پارسی‌گوی اهل هندوستانشاعران پارسی‌گوی سده دوازدهم قمریشاعران پارسی‌گوی سده یازدهم قمریشاعران سبک هندیصوفیان اهل ایرانمسلمانان اهل هند